Sesja Klubu EKOS na terenie województw kujawsko-pomorskiego i warmińsko-mazurskiego
WYSOKA POPRZECZKA
Jacek Zyśk

Już po raz dwunasty, na przestrzeni ostatnich 18 lat, Klub Publicystów Ochrony Środowiska EKOS odwiedził Zielone Płuca Polski. Zaprosił nas jak zawsze Krzysztof Wolfram, jeden z twórców programu ZPP, prezes Fundacji Zielone Płuca Polski. Można powiedzieć, że spotkania te są już tradycją. Zielonym Płucom Polski wiodło się raz lepiej jak gorzej, ale zawsze stanowiły temat nośny społecznie, a dziennikarze starali się pomagać w rozwiązywaniu wielu problemów występujących na tym obszarze.
Trzydniową sesję reporterską na obszarze województw kujawsko-pomorskiego i warmińsko-mazurskiego rozpoczynamy w Toruniu.
Obszar funkcjonalny Zielone Płuca Polski zajmuje obecnie niewielką część województwa kujawsko-pomorskiego. W granicach obszaru znajduje się północno-wschodnia część regionu obejmująca 9 gmin powiatu brodnickiego (z wyjątkiem gminy Osiek. 

Powiększenie Zielonych Płuc Polski
Zarząd województwa kujawsko-pomorskiego podjął inicjatywę powiększenia obszaru Zielone Płuca Polski na terenie regionu Kujaw i Pomorza. Projekt przewiduje włączenie w granice Zielonych Płuc Polski kolejnych 24 gmin z powiatów: golubsko-dobrzyńskiego, rypińskiego, brodnickiego, grudziądzkiego, wąbrzeskiego, lipnowskiego, a także gminy i miasta Toruń. 
– Do Torunia mam olbrzymi sentyment. To jedno z piękniejszych miast Polski, wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO. Przyjęcie takiego miasta do ZPP to dla obszaru Zielonych Płuc Polski niesamowite wzbogacenie. Ponadto na obszarze Zielonych Płuc Polski znajdą się unikalne zabytki architektury gotyckiej  w Golubiu-Dobrzyniu, Wąbrzeźnie, Kowalewie Pomorskim i Rypinie, także liczne zachowane układy urbanistyczne, obiekty architektury sakralnej, zamki i ruiny zamków, zespoły dworsko-parkowe i pałacowo-parkowe, zabytki techniki oraz grodziska. To wyjście naprzeciw tego, co mówimy od samego początku, że ZPP to nie tylko ochrona środowiska, ale również wartości kulturowych – mówi Krzysztof Wolfram.
Jednak przyłączenie do obszaru Zielonych Płuc Polski tak dużego miasta jak Toruń musi rodzić pewne wątpliwości. Toruń to przecież nie tylko ogromna wartość kulturowa, miasto z przepiękną starówką, to duża aglomeracja, z typowymi dla takiego ośrodka oddziaływaniami na środowisko, w tym również komunikacyjnymi.
Po włączeniu wspomnianych terenów do obszaru Zielonych Płuc Polski jego powierzchnia na terenie województwa kujawsko-pomorskiego wyniesie 344 090 ha, co stanowić będzie 19,1% powierzchni regionu.
– Nadrzędnym celem powiększenia obszaru Zielone Płuca Polski na terenie województwa kujawsko-pomorskiego jest włączenie w granice obszaru rezerwatu przyrody Rzeka Drwęca z całą jej zlewnią. Drwęca jest jedynym w Polsce ichtiofaunistycznym rezerwatem przyrody utworzonym dla ochrony ryb łososiowatych – mówi Edward Reszkowski, dyrektor Departamentu Środowiska w Urzędzie Marszałkowskim woj. kujawsko-pomorskiego.
Drwęca płynie w klasycznie wykształconej pradolinie z charakterystycznym systemem teras rzecznych. Poziomy terasowe zbudowane przeważnie z piasków i żwirów polodowcowych porastają rozległe kompleksy leśne m.in. w rozszerzeniach pradoliny: Kotlinie Konstancjewskiej i Kotlinie Elgiszewskiej. Rozległe kompleksy leśne występują także w obrębie Kotliny Toruńskiej. Zlewnia rzeki Drwęcy podlega szczególnej ochronie ze względu na fakt, iż w jej dolnej części, w Lubiczu, znajduje się powierzchniowe ujęcie wody zaopatrujące miasto Toruń.
Na proponowanym do włączenia terenie znajdują się dwa obszary ornitologiczne Natura 2000 – “Bagienna Dolina Drwęcy" oraz “Dolina Dolnej Wisły". Planowane jest utworzenie specjalnych obszarów ochrony siedlisk: “Ostoja Lidzbarska", “Dolina Drwęcy", “Forty w Toruniu" i “Nieszawska Dolina Wisły".
– Chcemy, aby ten region był postrzegany przez pryzmat Zielonych Płuc Polski, żeby cele Fundacji ZPP znalazły potwierdzenie w projektach, które zamierzamy realizować w województwie kujawsko-pomorskim w latach 2007–2013. Zielone Płuca Polski, w tym ochrona środowiska, to bardzo istotny element w działaniach województwa, którym kieruję już od 8 lat. Przyjęta w 2002 roku Strategia rozwoju województwa kujawsko-pomorskiego aż w 1/3 dotyczyła środowiska. Również w przyjętym rok później Programie rozwoju województwa kujawsko-pomorskiego ochrona środowiska zajmowała priorytetowe miejsce – mówi Waldemar Achramowicz, marszałek województwa kujawsko-pomorskiego.
– To jest pierwszy przypadek w dziejach ZPP, a mają one już 18 lat, że inicjatywa dotycząca poszerzenia obszaru wychodzi oddolnie, od samych gmin. Golub-Dobrzyń i Osiek jako pierwsze podjęły formalne kroki i na sesjach gminnych rad postanowiły przystąpić do Porozumienia ZPP – mówi Krzysztof Wolfram.

Tu zwierzęta nie boją się człowieka
Z Torunia udajemy się do Brodnicy, mijając po drodze Brodnicki Park Krajobrazowy. Park zajmuje obszar 16 670 ha, a powstał w 1985 roku jako 25. park krajobrazowy w Polsce. Wjeżdżamy na teren Parku aleją obsadzoną 74 zabytkowymi lipami, mijamy co chwila śródleśne polany otoczone lasami i jeziorami. Na terenie Parku jest wiele obszarów bagiennych, podmokłych, bardzo cennych przyrodniczo. Na rzeki przebiegające przez Park jak koraliki nanizane są jeziora, niektóre mają ok. 40 m głębokości i kilka kilometrów długości. Największą rzeką przepływającą przez Park jest Drwęca; ma 211 km długości, a na meandry przypada 44 kilometry.
– Część Doliny Drwęcy została przyłączona do parku półtora roku temu. Prawie przez 3 lata jeździłem na zebrania sołeckie, do wójtów i przekonywałem o takiej potrzebie. W myśl ustawy o ochronie przyrody to samorząd decyduje o tym, czy tereny na jego obszarze zostaną objęte ochroną. Spotkałem się ze zrozumieniem, również indywidualnych rolników, którzy rozumieli potrzebę ochrony przyrody i to dzięki nim udało się powiększyć Brodnicki Park Krajobrazowy – mówi dyrektor Parku Marian Tomoń.
Park zwiedza co roku ok. 5 tys. dzieci i młodzieży. Korzystają ze specjalnie w tym celu wyznaczonych, wspólnie z leśnikami, ścieżek edukacyjno-przyrodniczych. Mogą to robić pod opieką strażników parkowych albo samodzielnie. Ścieżki są tak wyznaczone, że nie sposób się na nich zagubić.
Przed siedzibą Parku zwiedzamy ogród dydaktyczny, a w nim różne typy lasów, zioła, starą pokazową stację meteorologiczną. Dyrektor Tomoń narzeka na brak środków. – Co roku Ministerstwo Finansów zabiera nam 18% budżetu; na paliwo do dwóch samochodów – terenowego i osobowego mamy na cały rok 3 tys. złotych – mówi.
W Brodnickim Parku Krajobrazowym realizowany jest projekt Irene w ramach programu Interreg, finansowanego przez Komisję Europejską. Program ma na celu zwiększanie bioróżnorodności poprzez rozwój rolnictwa ekologicznego na obszarach chronionych. Jest realizowany we współpracy z SGGW.
Opuszczając Brodnicki Park Krajobrazowy zatrzymujemy się jeszcze na chwilę nad rzeką Skarlanką, na północ od Osieka. To niezwykle czysta rzeka, w II klasie czystości, posiadająca zlewnię wyłącznie śródleśną. Nad Skarlanką znajduje się 5 rezerwatów przyrody, a rzeką odbywają się niewielkie spływy kajakowe. 
– Tu zwierzęta nie boją się człowieka. Płynąc kajakiem można zaobserwować łosia, orła bielika w gnieździe, perkozy czy dzikie kaczki nie uciekają przez kajakarzem. Jestem zakochany w tym terenie – mówi dyrektor Tomoń.

Jest takie miejsce – Brodnica
Brodnica to jedno z najpiękniejszych miast Polski, przez turystów nazywana często bramą Mazur. Przez Brodnicę przepływa Drwęca, jedna z najczystszych rzek w Polsce. W pobliżu miasta znajdują się liczne gospodarstwa agroturystyczne, to znakomita baza wypadowa do zwiedzania bliższych i dalszych okolic.
– Samorząd dokłada starań, by wszystkie inwestycje były proekologiczne i nie zachwiały równowagi biologicznej. W uznaniu za proekologiczną postawę społeczeństwa i władz miejskich Brodnica jako pierwsze miasto w Polsce otrzymała prawa posługiwania się Znakiem Promocyjnym Zielone Płuca Polski. Ten certyfikat kapituła znaku nadała nam 5 lat temu. Od bieżącego roku Brodnica szczyci się też prawem posługiwania się znakiem gmina przyjazna środowisku – mówi Wacław Derlicki, burmistrz Brodnicy.
Miasto stawia na przemysł, bo jak twierdzi burmistrz Derlicki, turystyka choć bardzo pożądana, może być tylko dodatkiem – w mieście są 4 hotele, kilkanaście restauracji i to na razie wystarcza. Burmistrz zachęcając inwestorów podkreśla jednak, że walorem miasta i okolic jest czyste powietrze i nieskażona przyroda.
– W naszym mieście robi się doskonałe interesy rano, a po południu odpoczywa się wśród lasów i jezior. Inwestujcie u nas, a wasi pracownicy będą się tu czuli doskonale, bo nasze powietrze leczy – mówi burmistrz.
Najwyraźniej te argumenty trafiają do inwestorów, bo w mieście powstaje 16 nowych fabryk, a ich cechą wspólną jest to, że nie ingerują w środowisko.

Główna atrakcja – rzeka Wel
Na drodze naszej reporterskiej sesji jest też Welski Park Krajobrazowy. Oprowadza nas po nim dyrektor Krzysztof Główczyński. Park został utworzony w grudniu 1995 roku na obszarze 20 tys. ha. W jego granicach znajduje się miasto Lidzbark liczące ponad 8 tys. mieszkańców, ale główną atrakcją parku jest rzeka Wel, lewobrzeżny dopływ Drwęcy – meandrując przepływa przez 10 jezior, zmienia kierunek biegu, a na odcinku od Lidzbarka do Trzcin płynie przełomem w wąskiej głębokiej rynnie. Rzeka Wel ma ponad 100 km długości, a wzdłuż jej brzegów występuje bogactwo flory i fauny, w tym liczne gatunki chronione. Park posiada 4 rezerwaty przyrody – leśny, dwa ornitologiczne i krajobrazowy “Piekiełko” obejmujący przełomowy odcinek rzeki Wel. Atrakcją tego rezerwatu są ryby łososiowate – pstrąg potokowy i troć wędrowna, a także głowacz białopłetwy, gatunek niezwykły, towarzyszący rybom łososiowatym, wyróżnia się m.in. tym, że potomstwem opiekuje się samiec. Można tu też spotkać bardzo ciekawego ptaka, potrafiącego chodzić po dnie potoku – pluszcza. Nad rzeką Wel jest osobliwością, bowiem żyje przede wszystkim nad górskimi potokami.

Wędliny z czystych rejonów
Te tereny to nie tylko wspaniała przyroda, ważny jest też przemysł, bo usługi turystyczne, rolnictwo ekologiczne, agroturystyka same nie zapewnią rozwoju tego obszaru. Ważne jednak, by przemysł wkomponowany był w środowisko, czerpał z jego walorów, ale nie wprowadzał dodatkowych zanieczyszczeń. Że jest to możliwe, dowodzi przykład Zakładów Mięsnych Morliny, aspirujących do znaku Zielonych Płuc Polski.
Zakład zatrudnia 1360 osób, z czego ok. 200 w handlu i marketingu. W ubiegłym roku sprzedał mięsa i wędlin z 360 mln zł. Niemal połowa produkcji mięsa świeżego (13 tys. ton) i 10% mięsa przetworzonego kieruje się jest na eksport.
– Ochrona środowiska, ekologia były zawsze bardzo istotne dla zakładu. Szczycimy się tym, że surowiec, który przetwarzamy, pochodzi z czystych ekologicznie rejonów Polski. Sami też nie wprowadzamy do środowiska zanieczyszczeń – mówi Leszek Bracki, dyrektor finansowy. 
– Niedawno zmieniliśmy właściciela. Animex przywiązuje do ochrony środowiska bardzo duże znaczenie. Audytorzy polscy i amerykańcy badali szczegółowo zabezpieczenia zakładu przed ewentualnymi awariami i sprawność proekologicznych inwestycji. Kontrolowali emisję azbestu, pcb, ujęcia wody. Nie było żadnych zastrzeżeń – dodaje Aleksander Kondrusik, dyrektor techniczny.
Firma chce być postrzegana jako zakład ekologiczny i dlatego dużo inwestuje w ekologię. Kiedyś na terenie stała potężna kotłownia na miał węglowy, ponieważ głównym czynnikiem energetycznym w zakładzie jest para wodna. Kotłownia zużywała 12 tys. ton miału rocznie. Teraz dzięki nowoczesnej kotłowni gazowo-olejowej zmniejszono emisję zanieczyszczeń 8-krotnie.
Największym zagrożeniem są odpady zwierzęce.
– Wszystkie linie do transportu odpadów zostały zmodernizowane, odpady zabiera specjalistyczna firma i produkuje z nich mączkę spalaną w cementowniach. Mamy stały nadzór weterynaryjny, jesteśmy rozliczani z każdego kilograma odpadów – mówi dyrektor Kondrusik.
Głównym czynnikiem chłodzącym jest amoniak, jego wyciek może być zagrożeniem dla środowiska. 
– Wydajemy duże pieniądze, żeby instalacja była w jak najlepszym stanie, posiadamy system monitorowania nawet najdrobniejszych wycieków amoniaku – dodaje dyrektor Kondrusik.

Nie ma miejsca dla Kronospanu
Każda duża inwestycja w gminie to z jednej strony szansa dla jej rozwoju, a z drugiej duża ingerencja w środowisko naturalne. Zamierzenia inwestorów nie zawsze idą w parze z oczekiwaniami mieszkańców.
W pobliskiej Ostródzie podczas spotkania z władzami miasta możemy usłyszeć o całkiem innym zakładzie, który chciał ulokować się na tym terenie. Wprawdzie włodarze miasta nie wymieniają jego nazwy, ale sprawa jest powszechnie znana. 
Spółka Kronospan Polska, bo o niej mowa, rozpoczęła swoją działalność w naszym kraju w 1989 roku od inwestycji w zakład płyt wiórowych w Szczecinku, kolejna fabryka powstała w Mielcu. Teraz próbuje znaleźć lokalizację w Pasłęku. Wcześniej przegrała walkę w Ostródzie, Nidzicy, Olsztynie, Szczytnie, Działdowie, Ornecie i Chojnicach. Samorządy tych gmin opowiedziały się przeciwko lokalizacji inwestycji na ich terenie, a że była to prawdziwa wojna, wynika ze słów burmistrza Ostródy.
– Dzisiaj na takich terenach jak nasz powinna rozwijać się turystyka, usługi, a nie przemysł, jednak samorządy żyją pod presją bezrobocia i wyborów. Mimo to jesteśmy pewni, że przyszłość Ostródy to turystyka i dobra kondycja naszej przyrody. Lokalizacja na naszym terenie takiej firmy jak Kronospan byłaby tragedią – mówi Jan Nosewicz, burmistrz Ostródy.
Ostródzie na razie nie grozi budowa fabryki płyt wiórowych nad Jeziorem Drwęckim, teraz pole bitwy przeniosło się do Pasłęka. Gwoli prawdy trzeba powiedzieć, że część mieszkańców tego miasta, mimo wielu obaw uważa, że inwestycja ta jest ogromną szansą na rozwój miasta i okolic. O tym przekonany jest także burmistrz Pasłęka, który podkreśla, że w wyniku budowy fabryki powstanie około 500 nowych miejsc pracy. Tymczasem Społeczny Komitet “Zielony Pasłęk”, którego celem jest niedopuszczenie do powstania fabryki, powołuje się w apelu “Nie pozwólmy zniszczyć Pasłęka i okolic” na raporty dotyczące działalności zakładu w Szczecinku, z których wynika, że rocznie emituje on do atmosfery około 3,5 tys. ton różnych substancji niebezpiecznych dla zdrowia i życia, takich jak dwutlenek siarki, tlenek węgla, pył zawieszony, amoniak, metanol, formaldehyd i inne. Zdaniem autorów apelu, w Szczecinku występują też przekroczenia dopuszczonego poziomu hałasu. 
Wśród niebezpieczeństw związanych z inwestycją, które zauważa Społeczny Komitet Protestacyjny “Zielony Pasłęk”, można wymienić m.in. zagrożenie dla dróg i ich użytkowników.  “Dodatkowo po naszych drogach będzie się przemieszczać około 500 ciężarówek z surowcem i wyrobami” – czytamy w apelu.
Pogorszą się też warunki produkcji rolnej prowadzonej w tym rejonie. Okolice Pasłęka znane są z funkcjonowania na tym terenie gospodarstw wysoko wyspecjalizowanych w produkcji mleka i mięsa. Rolnicy będą mieli kłopoty ze zbytem skażonych płodów rolnych, a produkują tutaj najwyższej jakości mleko, uzyskując certyfikaty Unii Europejskiej. 
Autorzy apelu ostrzegają też przed negatywnymi, trwałymi oddziaływaniami planowanej fabryki na środowisko. Twierdzą, że nastąpi silna i nieodwracalna degradacja środowiska przyrodniczego w promieniu co najmniej 30 km. Spowoduje to m.in. wzrost zachorowalności na alergie, astmy, nowotwory. 
Przedstawiciele Społecznego Komitetu “Zielony Pasłęk” zwrócili się o pomoc do Fundacji Zielone Płuca Polski.
– Podstawowe kierunki rozwoju gospodarczego obszaru Zielonych Płuc Polski to gospodarka rolna, ze szczególnym uwzględnieniem produkcji zdrowej żywności, zagospodarowanie i zachowanie zasobów wodnych, wielofunkcyjna gospodarka leśna, rozwój turystyki, ze szczególnym uwzględnieniem eko- i agroturystyki. Nie ma tam miejsca dla takich firm jak Kronospan – mówi Krzysztof Wolfram.

Nie tylko Jeziorak
Ostatnie miasto na trasie naszej kilkudniowej reporterskiej wędrówki po Warmii to Iława. Miasto nastawione na rozwój turystyki i nieuciążliwego dla środowiska przemysłu. Okolica zaliczana jest do najciekawszych pod względem przyrodniczym regionów naszego kraju i w całości objęta jest Parkiem Krajobrazowym Pojezierza Iławskiego. Tu znajduje się najdłuższe jezioro w Polsce – Jeziorak. Na jego akwenie znajduje się 16 różnej wielkości wysp, a największa z nich Wielka Żuława o pow. ok. 82 ha, leżąca w granicach miasta, jest największą wyspą na jeziorach śródlądowych w Europie. Drogą wodną poprzez Jeziorak i Kanał Elbląski można dotrzeć do Zalewu Wiślanego i Zatoki Gdańskiej.
Władze miasta konsekwentnie realizują inwestycje w ochronie środowiska.
– W 2002 roku przeprowadziliśmy modernizację oczyszczalni ścieków pod kątem zawartości związków azotu i fosforu w oczyszczonych ściekach, dostosowując wyniki do norm unijnych, w związku z czym zmniejszyliśmy wpływ oczyszczalni na eutrofizację rzeki Iławki i zanieczyszczenie Drwęcy – mówi burmistrz Iławy Jarosław Maśkiewicz.
Z inicjatywy burmistrza powstał Związek Gmin “Jeziorak”, którego głównym celem jest ochrona wód i brzegów jeziora i jego zlewiska. 
Największym zagrożeniem dla czystości powietrza są zanieczyszczenia emitowane przez samochody. W wielu miejscach miasta przekroczone są normy określające stężenie spalin oraz hałas, dlatego niezwykle pilnym zadaniem jest budowa obwodnicy miasta.
Problemy związane z odpadami Iława stara się rozwiązywać już od roku 1995, kiedy to miasto przystąpiło do celowego Związku Gmin Regionu Ostródzko-Iławskiego “Czyste Środowisko”.
– Niestety – mówi burmistrz Maśkiewicz – efekty nie są takie, jakich się spodziewaliśmy. Problemem jest chociażby wyznaczenie miejsca pod nowy zakład unieszkodliwiania odpadów.
Jednak są i drobne sukcesy. Od 2000 roku selektywnie zbiera się butelki plastikowe, makulaturę i szkło. Dzisiaj w mieście stoi 105 pojemników do zbiórki butelek plastikowych i 50 do zbiórki szkła i makulatury. Ponadto w każdej szkole ustawione zostały pojemniki do zbiórki puszek aluminiowych oraz baterii.
– Większość zakładów pracy ma uregulowaną gospodarkę odpadami. Odpady niebezpieczne oraz do wtórnego wykorzystania przekazywane są firmom posiadającym zezwolenie na ich odbiór, odzysk lub unieszkodliwianie, a pozostałe składowane są na miejskim składowisku odpadów – dodaje burmistrz.

* * *

Bez samorządów, bez ich świadomej działalności idea Zielonych Płuc Polski nie ma racji bytu. To samorządy muszą podjąć ryzyko inwestowania w ochronę środowiska, w turystykę, w usługi odrzucając często na pierwszy rzut oka bardziej intratne propozycje innego rodzaju rozwoju. Podczas tej sesji reporterskiej mogliśmy przekonać się, że w wielu miejscach na Warmii i Mazurach tak właśnie się dzieje. Przykłady Brodnicy, Ostródy, Iławy, a także gmin województwa zachodnio-pomorskiego dowodzą tego najlepiej. Tam kalkulacja zysków i strat wyraźnie wskazuje na zachowanie przyrody i środowiska.
– 10 gmin z terenu Zielonych Płuc Polski jest beneficjentem znaku ZPP, czekamy na dalsze, ale poprzeczka jest już podniesiona dość wysoko – mówi Krzysztof Wolfram.

Tekst i zdjęcia: Jacek Zyśk